Opóźniona droga do polskiego atomu? PEJ odpowiadają na raport NIK

Jak poinformowała Najwyższa Izba Kontroli, kontrola pokazała, że większość zadań realizowanych w latach 2020-2024 przez ministra właściwego do spraw energii i Państwową Agencję Atomistyki w Programie Polskiej Energetyki Jądrowej, została wykonana zgodnie z jego założeniami. Jednak w samym Programie zabrakło istotnych elementów, co skutkuje wydłużaniem terminów realizacji inwestycji.

– Jak ustalili kontrolerzy NIK, Program Polskiej Energetyki Jądrowej (PPEJ) nie określał zadań dla Pełnomocnika Rządu do spraw Strategicznej Infrastruktury Energetycznej i spółki Polskie Elektrownie Jądrowe – głównych podmiotów odpowiedzialnych za realizację budowy elektrowni jądrowej. To z kolei przełożyło się na wydłużanie terminu oddania do eksploatacji pierwszego bloku elektrowni. Zaplanowany w PPEJ na 2033 r. termin uruchomienia pierwszego bloku elektrowni nie zostanie dotrzymany – czytamy w raporcie.

Główne ustalenia NIK-u

Wśród głównych ustaleń wymieniono pięć punktów. Na początku jest to wybór dostawy technologii i budowy. NIK przypomina, że w 2020 r., rządy Polski i USA podpisały umowę w sprawie współpracy w celu rozwoju programu energetyki jądrowej wykorzystywanej do celów cywilnych oraz cywilnego przemysłu jądrowego w RP. Jako potencjalnego partnera do budowy pierwszej polskiej elektrowni jądrowej wskazano w niej partnera amerykańskiego.

– Ostatecznie wybór dostawcy technologii został zatwierdzony przez Radę Ministrów w 2022 r. w uchwale dotyczącej budowy wielkoskalowych elektrowni jądrowych. O wyborze technologii amerykańskiej zadecydowały – jak wskazuje uzasadnienie Uchwały – przesłanki polityczno-gospodarcze. Przed podjęciem uchwały przez Radę Ministrów nie został opracowany model finansowo-biznesowy Programu PEJ. Powstał on dopiero dwa lata później, choć finansowanie, ze względu na skalę przedsięwzięcia, było kluczowe dla terminowej realizacji projektu – wskazuje NIK.

Dalej zwrócono uwagę, że program nie określał podstawowych zadań dla inwestora, czyli Spółki PEJ oraz dla Pełnomocnika Rządu ds. SIE, czyli dwóch kluczowych podmiotów biorących udział w procesie. Nie był spójny z Polityką Energetyczną Polski do 2040 r., a spółka PEJ, do chwili nabycia przez Skarb Państwa w 2021 r. wszystkich jej udziałów, była odpowiedzialna głównie za postępowanie przetargowe wyłaniające dostawcę technologii oraz wykonawcę elektrowni jądrowej. Nie miała ani wiedzy, ani doświadczenia w realizacji projektów energetycznych, nie była więc organizacyjnie i kadrowo przygotowana do pełnienia funkcji inwestora.

M.in. w związku z powyższymi, w czasie jego realizacji nie zostały dotrzymane terminy, od których zależało uruchomienie elektrowni zgodnie z harmonogramem. Nie został dotrzymany wskazany w Programie PEJ termin podpisania Umowy EPC w 2022 r (Engineering, Procurement and Construction – projektowanie, zaopatrzenie, budowa; taka umowa oznacza tzw. budowę „pod klucz”).

– Uzyskanie decyzji środowiskowej nastąpiło z prawie rocznym opóźnieniem, a opracowanie inżynierii finansowej – z trzyletnim. Z takim samym opóźnieniem ma zostać uruchomiony pierwszy blok elektrowni jądrowej (2036 rok), choć ustalenia kontroli wskazują, że może być ono jeszcze większe. Z kolei wniosek notyfikujący udzielenie spółce PEJ pomocy publicznej został przekazany do Komisji Europejskiej po prawie dwóch latach od podjęcia przez Radę Ministrów uchwały w sprawie budowy wielkoskalowych elektrowni jądrowych – dodaje NIK.

Problemem z utrzymaniem terminowej realizacji były też częste roszady personalne. Jak wymienia NIK, zagadnienia związane z energetyką jądrową nadzorowało czterech ministrów klimatu i środowiska oraz minister przemysłu. Funkcję Pełnomocnika ds. SIE sprawowało sześć osób, tyle samo kierowało też pracami Zarządu Spółki PEJ, która dodatkowo nie miała opracowanej strategii zarządzania zasobami ludzkimi. Choć zatrudnienie w Spółce wzrosło ze 118 osób (na koniec 2019 r.) do 430 osób (w połowie roku 2024), nie określono ani kompetencji pracowników, ani dostosowania skali zatrudnienia do harmonogramu prac.

– Działania Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki były niewystarczające do rzetelnej realizacji wszystkich zadań przewidzianych w Programie PEJ. Agencja w okresie objętym kontrolą nie opracowała i nie wdrożyła szczegółowych założeń obejmujących harmonogramy podejmowanych działań. W wyniku kontroli NIK PAA w 2025 r. wdrożyła działania naprawcze – kończy NIK, a w związku z rezultatem kontroli zwrócono się z wnioskiem m.in. do Ministra Przemysłu o aktualizację dokumentów strategicznych (obecnie za ten obszar odpowiada Ministerstwo Energii), w celu zapewnienia spójności pomiędzy Programem PEJ a Polityką Energetyczną Polski do 2040 r.

PEJ reaguje na zarzuty

W odpowiedzi na raport z kontroli, Polskie Elektrownie Jądrowe wydały specjalne oświadczenie, w którym na wstępie zaznaczyły, że nadrzędny celem spółki była i jest realizacja projektu pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce z zachowaniem najwyższych wymagań w zakresie bezpieczeństwa, w założonym terminie oddania do eksploatacji i z utrzymaniem założeń finansowych oraz przy minimalizowaniu wpływu tego projektu na otoczenie, w tym lokalne społeczności. Zapewniono również o współpracy z NIK, gwarantując wszystkie niezbędne informacje i wyjaśnienia, a szereg wniosków i rekomendacji NIK zostało wdrożonych w ramach bieżącej działalności PEJ.

Poniżej przedstawiamy pełną treść oświadczenia PEJ:

Kontrola realizacji Programu Polskiej Energetyki Jądrowej przez Najwyższą Izbę Kontroli, której wyniki opublikowano 16 października 2026 roku, obejmowała okres od 2020 roku do 30 września 2024 roku. Wiele uwag i wniosków sformułowanych w wystąpieniu pokontrolnym NIK odnosi się zatem do poprzednich faz realizacji projektu. Spółka, będąc w bieżącym kontakcie z kontrolerami NIK, już w trakcie kontroli wdrożyła część ich rekomendacji i sukcesywnie wdraża kolejne. Ponadto należy zauważyć, że nie zmaterializowało się jedno z kluczowych dla dotrzymania harmonogramu projektu ryzyk zidentyfikowanych przez NIK, tj. ryzyko nieuzyskania w zakładanym terminie decyzji Komisji Europejskiej uznającej za zgodną z rynkiem wewnętrznym notyfikowaną pomoc publiczną.

Warto również zauważyć, że w 2024 roku działalność spółki była przedmiotem szczegółowej analizy w ramach misji Integrated Nuclear Infrastructure Review (INIR) wykonanej przez Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (MAEA). Agencja, która przeprowadza tego typu procesy na całym świecie, pozytywnie odniosła się do podejmowanych przez PEJ działań i dążenia do realizacji projektu zgodnie ze standardami obowiązującymi w branży i mających na celu bezpieczne wprowadzenie energetyki jądrowej w Polsce. PEJ na bieżąco współpracują z MAEA, a jej przedstawiciele systematycznie wizytują spółkę.

Bliska współpraca z Prokuratorią Generalną RP
Polskie Elektrownie Jądrowe od sierpnia 2024 roku ściśle współpracują z Prokuratorią Generalną RP w celu zabezpieczenia interesów zarówno samego projektu pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce, jak i Skarbu Państwa. Prokuratoria odgrywała istotną rolę już przy negocjacjach umowy EDA (Engineering Development Agreement). Analogiczne podejście zostało też zastosowane w ramach trwającego procesu zakupowego i negocjacji umowy na realizację, czyli tzw. umowy Engineering, Procurement, Construction (EPC), w ramach, których sukcesywnie uzgadniane są kolejne elementy współpracy.

Współpraca z konsorcjum Westinghouse-Bechtel
Spółka Polskie Elektrownie Jądrowe realizuje projekt pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce wraz z konsorcjum Westinghouse-Bechtel, w skład, którego wchodzą doświadczone amerykańskie firmy o wiodącej pozycji na rynku międzynarodowym, które wspólnie zakończyły realizację projektu Vogtle w stanie Georgia w USA i mają wieloletnie doświadczenie w realizacji megaprojektów infrastrukturalnych. W ostatnim czasie wdrożono szereg rozwiązań wynikających z już zdobytych doświadczeń na wcześniejszych etapach projektu. Ich efektem jest aktualnie obowiązująca umowa EDA, na podstawie której realizowany jest projekt jądrowy na Pomorzu.

Skuteczna realizacja inwestycji jądrowej przekłada się stały rozwój i doszczegółowienie jego harmonogramu. Obecnie dokument ten ma już ponad 25 000 zadań. W ramach umowy EDA przewidziano jego aktualizację uwzględniającą postęp projektu. Sama umowa zawiera też swój harmonogram działań wpisujący się w harmonogram projektu i zawierający kluczowe daty dostarczania produktów umowy, obwarowane karami za ich nieprzestrzeganie. W treści tej umowy spółka zawarła odpowiednie mechanizmy zabezpieczające możliwość skutecznego zarządzania postępem projektu.

Warunki komercyjne pozostają tajemnicą handlową wszystkich stron zawieranych umów i nie stanowią odstępstwa od międzynarodowych praktyk w sektorze jądrowym. Spółka w szczególności bierze pod uwagę doświadczenia w branży w ostatnich 20 latach, wyciągając wnioski, wdrażając „lessons learned” oraz zatrudniając polskich i globalnych ekspertów w swoich dziedzinach.

Etapowe podejście do projektu elektrowni jądrowej w gminie Choczewo
Projekt przygotowania i budowy pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce jest prowadzony zgodnie z opracowaną metodyką zarządczą. PEJ na bieżąco i zgodnie z przepisami raportują stan prac zarówno na poziomie zarządu spółki oraz jej rady nadzorczej, jak i do Pełnomocnika Rządu ds. Strategicznej Infrastruktury Energetycznej, który w ramach Ministerstwa Energii pełni nadzór właścicielski nad PEJ. W ramach raportowania przekazywane są też informacje o zidentyfikowanych ryzykach oraz działaniach podejmowanych w celu zarządzania nimi oraz minimalizowania prawdopodobieństwa ich wystąpienia lub ograniczenia ich wpływu.

Wdrażając wnioski z raportu NIK, spółka opracowuje też strategię zarządzania zasobami ludzkimi, która będzie stanowić ramy dla kluczowych procesów kadrowych w PEJ zawierając w sobie m.in. strategię HR, szkoleń, rekrutacji, utrzymania zasobów ludzkich oraz współpracy z sektorem edukacyjnym. Należy również podkreślić, że spółka korzysta z doświadczenia doradców, którzy opracowywali stosowne dokumenty wewnętrzne biorąc udział w projektach energetyki jądrowej na świecie .

Jednocześnie, projekt elektrowni jądrowej w gminie Choczewo jest realizowany z udziałem podmiotów zagranicznych, gdyż na polskim rynku nie ma podmiotów, które posiadają technologie, know-how i doświadczenie do samodzielnej realizacji takiego zadania. Analogicznie jak przy innych projektach inwestycyjnych z udziałem wykonawców zagranicznych, sprawia to, że część umów będzie opartych na standardach międzynarodowych, wdrażanych jednak w Polsce. W przypadku umów o wysokim stopniu złożoności, takich jak kontrakty realizowane w ramach projektu pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce, standardem jest możliwie pełne określenie w treści umowy wszystkich kluczowych zasad i warunków współpracy pomiędzy stronami.

Spółka na bieżąco prowadzi też dialog z regulatorami, w tym Urzędem Dozoru Technicznego oraz Państwową Agencją Atomistyki. Na potrzeby tego dialogu, ale także innych zadań projektowych, konsorcjum Westinghouse-Bechtel jest zobowiązane do przekazywania dokumentacji technicznej spełniającej wymogi polskiego prawa.

Dbając o wysoki poziom profesjonalizmu w projekcie, a jednocześnie optymalizując koszty, spółka wykorzystuje w sposób racjonalny doświadczenie i wiedzę prestiżowych firm doradczych i uznanych kancelarii prawnych. Współpraca z nimi opiera się na praktykach rynkowych umożliwiających weryfikację rzetelności i zakresu wykonywanych przez nie usług oraz dokumentacji.